تاریخچه آستان قدس رضوی

حضور زایران در پیرامون مزارات كه به دلیل احترام مبتنى بر اعتقاد به زیارت مشاهد مشرفه مى‏باشد، در حقیقت فلسفه ایجاد تشكیلات در اماكن مقدسه شده است. شواهد تاریخى حكایت از آن دارد كه ضرورت حفظ و نگهدارى اماكن زیارتى و تأمین نیازمندیهاى زایران باعث پیدایى تشكیلات خودجوش و غیر رسمى گردیده كه به مرور به سازمان ادارى خاص هر مكان مقدس مبدل شده است. در مشهد الرضا نیز پس از قرن چهارم هجرى به واسطه توجه و حضور در حال افزایش زایران و در نتیجه ضرورت وجود سازمان خاص زیارتى، تشكیلاتى به وجود آمده است كه پس از گذشت چندین قرن امروزه به نام 'آستان قدس رضوى' وارث این سازمان قدیمى است كه اگر چه اسناد تاریخى قدمت آن را به قرن هشتم مى‏رساند، اما به طور قطع آستان قدس با نام دیگر در قبل از این دوران نیز وجود داشته است. آستان قدس به نقل تاریخ از نظر مدیریت و اداره تشكیلات در طول تاریخ به طور مستقل و تحت نظر مقام تولیت یا نایب التولیه و به وسیله كارگزاران و خدمه اداره مى‏شده و دولتهاى وقت حق مداخله در امور آستان قدس را نداشته‏اند و تنها متولیان در برابر حكومت مسؤول بوده‏اند. سازمان ادارى و تشكیلات آستان قدس در طول تاریخ بنا به شرایط تاریخى و مطابق با سنتها و آداب و رسوم و سلیقه متولیان چندین بار دچار تحول و دگرگونى شده است.

به نوشته احتشام كاویانى از زمان سلاطین دیالمه، تصدى امور آستان قدس با سادات رضوى بوده است كه نقبا نامیده مى‏شدند و از میرزا بدرالدّین نقیب كه معاصر سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) تصدى امور آستانه را داشته، در متون تاریخى نام برده شده و از زمان صفویه كه شاه طهماسب موقوفاتى را ایجاد كرد مقام تولیت به عنوان یك منصب رسمى از اختصاصات سلطنتى شد و در عهد صفویه و افشاریه و قاجار، مقام تولیت عظمى با شاهان بود و از افتخارات شمرده مى‏شد. در عهد قاجاریه و به دلیل دخالت نایب التولیه‏ها در امور آستان قدس و تجاوز به اموال و داراییهاى آستانه سازمان ادارى دچار آشفتگى گردید و اگر چه با پیدایى طومار علیشاه در فاصله سالهاى 1126 تا 1160 ه‍ . ق تا حدى دگرگونىها سامان یافت، اما دوباره دچار بى‏نظمى گردید. در این دوران فرامین صادره از آستان قدس با تشریفات ویژه مكتوب مى‏شد و توسط مقام عالیه نایب التولیه مهر زده مى‏شد و امور آستانه به وسیله مستوفیان و اولیاى دفتر اداره مى‏گردید و كارگزاران آستان قدس عبارت بودند از یك عده خادم و فراش كه زیر نظر خادمباشى یا سر كشیك به طور متناوب در بیوتات و مكانهاى مختلف به ارائه خدمت مى‏پرداختند و گروهى هم در دفتر روضه مباركه زیر نظر قائم مقام و یك نفر نایب التولیه و عده‏اى دیگر تحت عناوین نایب الزیارة، مدرس و مباشر املاك به امور رسیدگى مى‏نمودند و خدمه و كاركنان حقوق بگیر سالیانه مبالغى نقد و مقدارى هم غله دریافت مى‏كردند و عده‏اى نیز به صورت رایگان و افتخارى خدمت مى‏كردند. در سال 1305 و در دوران نیابت تولیت محمد ولى خان اسدى تحولاتى در تشكیلات آستان قدس به وجود آمد كه تا سال 1328 ه‍ . ش نافذ بود و در این سال آیین نامه جدیدى در 9 فصل و 76 ماده تدوین شد و در سال 1340 ه‍ . ش یك ماده جدید به آن اضافه شد و در سالهاى بعد نیز سازمان ادارى توسعه یافت، به گونه‏اى كه به نوشته مؤلف كتاب ارمغان طوس در سال 1350 ه‍ . ش در تشكیلات آستانه 35 اداره مختلف و 2500 كارمند وجود داشته است. مركز ادارى آستان قدس در زمانهاى گذشته نزدیك حرم مطهر و در یكى از بناهاى همجوار بوده است و در اوایل قرن گذشته ساختمان دارالتولیه به محل كنونى انتقال یافته است.

پس از پیروزى انقلاب اسلامى دگرگونى بنیادى در تشكیلات آستان قدس ایجاد گردید. تعداد 37 اداره تابعه در تشكیلات جدید ادغام و بعضى از پستهاى زائد حذف گردید و آیین‏نامه استخدامى جدید تدوین و طرح طبقه‏بندى مشاغل به اجرا در آمد و چارت جدید تشكیلاتى ترسیم گردید كه در سال 1378 تغییراتى در آن ایجاد شد. در حال حاضر و در پى آخرین تغییرات در چارت تشكیلاتى، سازمان مركزى آستان قدس رضوى به عنوان مهمترین بخش از تشكیلات مدیریتى طبق تصویر پیوست شامل چهار معاونت و 9 مدیریت كل با ادارات تابعه است كه مستقیماً تحت نظر قائم مقام و به نیابت از تولیت آستان قدس رضوى اداره مى‏شود و بالاترین مرجع در این تشكیلات، مقام منیع تولیت عظمى است. سازمان بندى جدید كلیه سازمانها، ادارات و شركتهاى وابسته به آستان قدس رضوى هم‏اكنون طبق تصویر نمودار پیوست در دو مجموعه بزرگ تحت عناوین سازمان اقتصادى و سازمان فرهنگى لحاظ شده‏اند.

سازمان فرهنگى با سه معاونت و 14 مؤسسه و مراكز زیر مجموعه‏اى تحت نظر شوراى عالى فرهنگى مدیریت مى‏شوند و در سازمان بزرگ اقتصادى در چهار گروه جمعاً 48 شركت و موسسه و سازمان وابسته مستقیماً زیر نظر هیأت عامل و مجمع عمومى اداره مى‏شوند. طبق نمودار تشكیلات در سازمان فرهنگى بجز دبیرخانه شورا، كلیه فعالیتهاى ستادى شامل تنظیم بودجه كل، اطلاع رسانى و سایر خدمات پشتیبانى توسط ادارات مركزى آستان قدس رضوى و مدیریت برنامه و بودجه و مدیریت MIS انجام مى‏شود.

بالای صفحه




بازديد: 11101 | آخرین ویرایش : چهارشنبه 27 بهمن 1395